Nationaal thema

Nationaal Comité 4 en 5 mei

Jaarthema 2017

De komende jaren doet het Nationaal Comité 4 en 5 mei een appel op iedereen om zich in te zetten voor de waarde van vrijheid. Dit doet het comité tussen 2016 en 2020 onder de slogan Geef vrijheid door.

'Vrijheid geef je door' - Hajo de Reijger (Nederland) - Download

 

Ieder jaar nodigt het comité een auteur uit om op basis van dit meerjarenthema een basistekst te schrijven. Deze tekst wordt geschreven ter inspiratie van allen die een herdenking of viering organiseren op of rondom 4 en 5 mei. Bij deze tekst wordt een inspiratiedossier samengesteld en worden cartoons gemaakt.

Onderstaand treft u aan de van de website van Nationaal Comité 4 en 5 mei overgenomen artikelen:

  • Jaarthematekst 2017
  • Inspiratiedossier
  • Cartoons

Dit jaar heeft het comité Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier, gevraagd om de jaarthematekst te schrijven en daarin een relatie te leggen tussen persoonlijke verhalen en de Tweede Wereldoorlog.

In zijn De kracht van het persoonlijke verhaal  beschrijft Joustra hoe je persoonlijke verhalen kan inzetten om de herdenking of viering inhoudelijk te laden.

De kracht van het persoonlijke verhaal

Door Arendo Joustra

De musical Soldaat van Oranje, losjes gebaseerd op het levensverhaal van Engelandvaarder Erik Hazelhoff Roelfzema, staat al langer op de planken dan de oorlog in Nederland duurde. Het dagboek van Anne Frank is nog steeds een van de meest gelezen boeken ter wereld. Dat geldt, in Nederland althans, evenzeer voor de verhalen over de fictieve hoofdpersonen uit Oorlogswinter van Jan Terlouw en Oeroeg van Hella Haasse.

Het is geen wonder dat deze persoonlijke verhalen over de Tweede Wereldoorlog en de dekolonisatie van Nederlands-Indië zo populair zijn. Ze ontroeren omdat ze de essentie van het leven heel nabij brengen. Ze gaan over moed en opoffering. Maar ook over de duistere kanten van de mens. Over de dood uiteraard en over diep gevoelde ellende, pijn, angst, onmacht en vernedering. Over verraad, leugens en lafheid.

En over de geknakte levens van militairen van 19, 20, 21 lentes jong. Die nooit ouder zijn geworden. Die nooit de kans kregen hun eigen baby te horen kraaien of hun ouders te begraven. En over de miljoenen die zijn vermoord en niet eens een graf hebben.

Persoonlijke verhalen over de oorlog, elke oorlog, zijn nooit zomaar verhalen, ze staan niet op zichzelf. Er hangt de schaduw overheen van de wereldgeschiedenis. Een seconde verder en je verkeert in het nog steeds onvoorstelbare verhaal van de massamoord. Of in het verhaal over de oorlog in Nederlands-Indië. Of in een overzeese strijd in de tegenwoordige tijd, om vrouwen en meisjes te behoeden voor verkrachting, mannen voor onthoofding. Het grotere verhaal van geopolitiek en genocide. 

Van een voetnoot in een overzichtswerk, tot een eigen (auto)biografie. Zo is in de afgelopen decennia het grote verhaal over de oorlog, de verovering, de veldslagen, de jaartallen, de moorden en de uiteindelijke bevrijding, ingevuld door talloze ‘kleine’ verhalen. Samen vormen ze een mozaïek dat op geheel eigen wijze het grote verhaal nogmaals vertelt. Met als belangrijk verschil dat ze de geschiedenis aanraakbaar maken, het abstracte invoelbaar. Ze bieden een ‘historische sensatie’, zoals de historicus Johan Huizinga het noemde. En ze doen beseffen hoe het is om in vrijheid te leven, zonder nachtelijke razzia’s, zonder buigen voor een vreemde keizer.

Deze verhalen moeten worden verteld, ook zeventig jaar na dato. Steeds vaker zijn de boeken die over de Tweede Wereldoorlog verschijnen, biografieën, familieverhalen en memoires. Zuiver particuliere geschiedenissen dus. Soms uitgegeven ‘in eigen beheer’, zoals in 2016 Onderduiken doe je zo van Fred Stranders. Of als verhaal in een bundel, zoals De executie van oom Koen, waarin journalist Simon Rozendaal beschrijft hoe de broer van zijn vader op 16 juli 1944 in de duinen bij Overveen standrechtelijk werd geëxecuteerd vanwege zijn deelname aan het verzet. Of als onderdeel van een autobiografie, zoals de herinneringen van acteur Willem Nijholt, die in Een ongeduldig verlangen in een paar pagina’s indringend het leven in een jappenkamp schetst, het plezier van de bewakers bij het doodslaan van vrouwen, en zijn bibberende aankomst in grijs Nederland.

Die sterke drang om het persoonlijke verhaal te vertellen, is begrijpelijk. Oorlogen definiëren het bestaan van individuen en families, maar ook van naties. In zijn beroemde rede Wat is een natie? stelt de Franse historicus en filosoof Ernest Renan (1823-1892) dat een natie weinig met ras, taal of religie te maken heeft. Samen kunnen terugkijken op een gedeeld verleden en bereid zijn ook samen in de toekomst te leven, is volgens hem van veel groter belang.

Volgens Renan gaat het bij een natie om solidariteit. ‘Zij veronderstelt een verleden, maar openbaart zich in het heden in de concrete bereidheid, de duidelijk verwoorde wens, om het leven gezamenlijk voort te zetten.’ 

Nergens heb ik deze stelling van Renan mooier verwoord gezien dan in de autobiografie van Golda Meir, Mijn leven. Daarin vertelt de voormalige premier van Israël hoe vlak na de oorlog, ondanks een Britse blokkade, op de stranden bij Tel Aviv de schepen arriveerden met de overlevenden uit de kampen. En hoe jongens en meisjes die in het nieuwe land waren geboren, de wilde zee inliepen ‘en hun leven riskeerden’. Meir: ‘Ze waadden door de golven om de boten te bereiken en droegen de Joden op hun schouders aan wal. En uit de mond van de Joden die werden gedragen, heb ik gehoord hoe ze voor het eerst huilden; na alles wat ze zeven jaar lang in Europa hadden doorstaan.’

De opdracht van Renan om bereid te zijn met alle inwoners het leven samen voort te zetten, geldt ook voor Nederland. Anders wordt het niks met deze natie. 

Het steeds weer vertellen van verhalen over de oorlog, welke oorlog dan ook, helpt daarbij. In elke stad, elk dorp, elke gemeente is dit mogelijk. Door elk jaar op 4 mei en op de andere geëigende data de persoonlijke oorlogsverhalen van inwoners te vertellen. Daarbij kunnen de sociale media worden ingezet. Die stimuleren mensen immers om zelf verhalen uit de familie op te sporen, vast te leggen en door te vertellen.

Heeft niet elke familie haar eigen verhaal, uitvergroot of niet? Soms heeft iemand een ‘tik’ overgehouden aan de oorlog, zoals mijn vader, die laarzen niet kon velen omdat hij als student zag hoe gelaarsde agenten de Joden in Amsterdam uit hun huizen haalden. Of zoals de schoonmaakwoede van de moeder van een vriend die de jappenkampen heeft overleefd.

Dat een oorlog behalve het beste ook het slechtste in mensen naar boven kan halen, leerde ik begin jaren zeventig op de middelbare school. Wekenlang besteedde geschiedenisleraar Smallegange om te vertellen over Jodenvervolging, de vernietigingskampen en de nazi's. Om aan het slot de klas te verbijsteren met de mededeling dat onder de kampbeulen natuurlijk sadisten zaten, maar dat hij ons allen in staat achtte kampbeul te worden. Dat de meeste mensen geen helden zijn, dat straf en beloning je een bepaalde richting uit kunnen sturen en dat het laagje beschaving maar heel dun is. Het bleek een levensles te zijn, die columnist en essayist Bas Heijne aan het slot van zijn in 2016 verschenen boek Onbehagen zo formuleert: ‘Hoed je voor de barbaar in je omgeving. En voor de barbaar in jezelf.’

Ook krampachtig zwijgen is een verhaal. Niet kunnen praten over de vermoorde familie, een nimmer teruggekeerde geliefde. Of uit schaamte. Of vanwege een muur van onbegrip bij familie of vrienden die het allemaal niet hebben meegemaakt, voor wie ‘vredesmissie’ alleen een woord is in het televisienieuws.

Wat dit betreft moet de beroemde dichtregel van Leo Vroman ‘Kom vanavond met verhalen’ niet alleen als hartekreet worden gezien, maar ook als opdracht. Zonder gedeelde geschiedenis geen gedeelde toekomst. We moeten de verhalen blijven vertellen, blijven delen. Tot alle getallen weer zijn veranderd in namen. Dat is de waarde van gedenken. 


Arendo Joustra is sinds januari 2000 hoofdredacteur van het weekblad Elsevier. Van 2006 tot 2010 was hij voorzitter van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren. Hij is auteur van een dozijn boeken en bekleedt uiteenlopende nevenfuncties. Zo is hij lid van de Raad van Toezicht van het Persmuseum in Amsterdam en van het Roosevelt Study Center in Middelburg. Ook is hij secretaris van de Willem Oltmans Stichting. In 2013 ontving hij de LOF-prijs, de oeuvreprijs van de tijdschriftenbranche.

 

www.elsevier.nl 

foto: Elsevier 


Dossier 2017

Laat u na het lezen van de Jaarthematekst 2017 De kracht van het persoonlijke verhaal van Arendo Joustra verder inspireren door de artikelen en filmfragmenten in het themadossier.

Dit dossier biedt extra verdieping aan allen die op of in aanloop naar 4 en 5 mei 2017 een herdenking of viering organiseren.

De functie van verhalen 


Theodor Hollmann ‘Herdenken moet je doen door verhalen te vertellen’, Het Parool, 2 mei 2016

‘Herdenken moet je doen door verhalen te vertellen. Verhalen over de oorlog.’ Theodor Hollman vertelt over de betekenis van verhalen binnen herdenkingen.

Lees het verhaal op parool.nl  


Montage van NOS beelden van de Nationale Herdenking op de Dam in Amsterdam, 4 mei 2016

De eerste en tweede generatie leggen samen kransen op de Dam en vertellen waarom zij op 4 mei herdenken.

Bekijk de clip op Vimeo.com


 ‘Nelson Mandela about the diary of Anne Frank’

Mandela spreekt over de betekenis die het dagboek van Anne Frank voor hem had, toen hij het las tijdens zijn gevangenschap op Robbeneiland. 

 

Bekijk het filmfragment op de website van de Anne Frank Stichting


Micha de Vreede, ‘Niet huilen natuurlijk’, De Groene Amsterdammer, 9 augustus 2016

Mischa de Vreede denkt terug aan de tijd die zij tijdens de Tweede Wereldoorlog doorbracht in een Japans interneringskamp in Nederlands Indië.

 

Lees het verhaal op groene.nl


De documentaire The Island of all together

De kracht van de persoonlijke ontmoeting. Op het eiland Lesbos gaan vluchtelingen en toeristen met elkaar in gesprek. Bij de documentaire is een lesbrief gemaakt door Humanity House. 

Bekijk de documentaire (korte en lange versie) op theislandofalltogether.com en bekijk de lesbrief op humanityhouse.org


Hanneke Bot ‘De kleine verhalen zijn belangrijk: traumaverwerking in Afrika’, Cogiscope, 2010

 Het belang van het delen van verhalen bij traumaverwerking in het voormalige conflictgebied rondom de grote meren in Afrika.

 

Lees het verhaal op psychotraumanet.org 


De nuancering van verhalen

 Herman Pleij, ‘Het verzinnen van de waarheid’ in: Luister. Over de kracht van verhalen (Universiteit Utrecht, 2014, p. 131-132).

Herman Pleij vertelt over de betrouwbaarheid van zijn eigen oorlogsherinneringen.

 

Download het artikel (pdf)


 NWO, Verantwoord kijken in plaats van voyeurisme en sentiment, 'Pas op voor clichés in oorlogsbeelden', 7 september 2015.

Beeldvorming en persoonlijke foto’s; wat is waar, wat geloof je en wat is voyeurisme?

 

Lees het verhaal op nwo.nl


Margreet Fogteloo ‘Ooggetuigen sterven uit. Herinneringswetenschapper Aleida Assmann’, De Groene Amsterdammer, 25 september 2014.

 De eerste generatie oorlogsgetroffenen wordt steeds kleiner. Aleida Assmann beschrijft de transitie van persoonlijke naar culturele herinnering.

 

Lees het verhaal op knaw.nl


Verhalendatabases

Het Joods Monument is de digitale gedenkplaats voor met dan 104.000 personen die in Nederland als joden werden vervolgd en de Holocaust niet overleefden.

Bezoek het Joods Monument


In de tentoonstelling De vergeten genocide, het lot van de Sinti en Roma wordt het verhaal verteld over de vervolging van Roma en Sinti tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de hand van zes kinderverhalen. 

Bezoek de tentoonstelling


Sprekende Beelden: getuigenverhalen bij oorlogsmonumenten uit de Database Oorlogsmonumenten van het Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Bekijk de getuigenverhalen


Jong in Oorlog: zes ooggetuigen vertellen over hun kindertijd tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Bekijk de verhalen 


Op de website van de Oorlogsgravenstichting kunt u de levensverhalen van oorlogsslachtoffers lezen.

Bezoek de website 


Op de website Getuigenverhalen.nl worden verhalen en persoonlijke getuigenissen levend gehouden.

Bezoek de website


Persoonlijke verhalen over vrijheid uit Het Vrijheidsboek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Lees de interviews


Uit de eerste hand toont persoonlijke verhalen uit de Tweede Wereldoorlog.

Bekijk de verhalen


Verhalenprojecten

 ‘Tijdens Open Joodse Huizen komt de geschiedenis tot leven. Directe getuigen, nazaten en kenners vertellen verhalen over vervolging, verzet en bevrijding aan de hand van foto’s, films, dagboekfragmenten, gedichten, literatuur en muziek.’   

Bezoek de website


In de verschillende voorstellingen van Theater na de Dam wordt verdieping aangebracht bij de nationale herdenking op 4 mei. De NOS doet  verslag van het maken van een voorstelling in Utrecht.

Bekijk het verslag


In het project Ereveld vol leven worden oorlogsslachtoffers gesymboliseerd door op de Erebegraafplaats Loenen achter graven mensen te plaatsen. Zo komt het ereveld tot leven.

Bezoek de website


In de inspirerende Vrijheidscolleges wordt gesproken over de fundamenten van de democratie, aan de hand van de ‘Four Freedoms van Roosevelt’ 

Bekijk de colleges


Verhalen over vrijheid worden op 5 mei gedeeld tijdens de Vrijheidsmaaltijden in Amsterdam en op vele andere plaatsen.

Lees de verhalen


Cartoons 2017

Vier cartoons gaan specifiek over het Jaarthema 2017, één cartoon gaat over de meerjarenslogen 'Geef vrijheid door'.

Cartoons jaarthema 2017

In samenwerking met de Cartoon Movement hebben internationale cartoonisten op basis van het thema cartoons gemaakt.

 

                                                                     'The War Shadow' - Osama Hajjaj (Jordanië) - Download

'Circus Real' - Ramiro Zardoya (Cuba) - Download

 

'The Little Prince' - Antonio Rodríguez (Mexico) - Download

'War Memory' - Osama Hajjaj (Jordanië) - Download