Nationaal thema

Nationaal Comité 4 en 5 mei

Jaarthema 2018

De komende jaren doet het Nationaal Comité 4 en 5 mei een appel op iedereen om zich in te zetten voor de waarde van vrijheid. Dit doet het comité tussen 2016 en 2020 onder de slogan Geef vrijheid door.

'Vrijheid geef je door' - Hajo de Reijger (Nederland) - Download

 

Ieder jaar nodigt het comité een auteur uit om op basis van dit meerjarenthema een basistekst te schrijven. Deze tekst wordt geschreven ter inspiratie van allen die een herdenking of viering organiseren op of rondom 4 en 5 mei. Bij deze tekst wordt een inspiratiedossier samengesteld en worden cartoons gemaakt.

Onderstaand treft u aan de van de website van Nationaal Comité 4 en 5 mei overgenomen artikelen:

  • Jaarthematekst 2018
  • Inspiratiedossier
  • Cartoons

2018

Verzet staat in 2018 centraal in herdenkingen, vieringen, musea en educatie. het gaat daarbij om verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en ook de inspiratie die het ons nu nog biedt. 2018 is het Jaar van Verzet.


 Jaarthematekst 2018

Het Nationaal Comité heeft NIOD-directeur Frank van Vree gevraagd om de Jaarthematekst over verzet te schrijven.

Lees de tekst hieronder.

 

Verzet als voorbeeld
Door Frank van Vree

“Wat zou jij doen?” – is wellicht de meest gestelde vraag die leerlingen na een les over onderdrukking en verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog gesteld krijgen, soms in een spelvorm. Ook musea proberen hun bezoekers met vergelijkbare vragen tot een stellingname en identificatie te verleiden. En we zullen het onszelf ongetwijfeld ook wel eens afvragen: wat zou ik onder die omstandigheden doen? De vraag is gemakkelijk gesteld – té gemakkelijk. In de eerste plaats zijn er maar weinig mensen die openlijk durven te bekennen dat ze niet zouden helpen wanneer ze gevraagd wordt een Joods kind of een geallieerde piloot een schuilplaats te bieden. En belangrijker is, dat zo’n vraag pas écht betekenis krijgt wanneer je probeert je in te leven in de complexe omstandigheden waarin zulke besluiten genomen werden.

Verzet is geen simpele keuze

Vanuit het heden bezien, lijkt het allemaal zo logisch, verantwoord en spannend: er is een vijand, je ziet hoe onrechtvaardig de wereld is geworden en je komt in verzet, vol geheime ontmoetingen en dramatische momenten, waarbij aan het eind van het verhaal het recht zegeviert. Dat is het beeld van verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog, zoals het is overgeleverd in talloze verhalen, romans en films. Maar de werkelijkheid was vaak minder simpel en spectaculair, of het nu ging om Nederland en Nederlands-Indië/Indonesië of andere landen die zuchtten onder oorlog, onderdrukking en geweld.

Om te beginnen maakten mensen verstrekkende beslissingen zonder de gevolgen te kennen: zeker de eerste jaren was het onduidelijk of de Duitsers en Japanners de oorlog zouden winnen of verliezen. Wie besloot een onderduiker te huisvesten, een illegale krant te beginnen of in het gewapend verzet te gaan, deed dat met het oog op een ongewisse toekomst – en vaak ook nog betrekkelijk impulsief, zo weten we uit getuigenissen. De gevolgen van zo’n besluit konden desastreus uitpakken, zelfs in het geval van weinig spectaculaire of geweldloze acties. Je kon worden opgepakt of je baan verliezen, waardoor je gezin of je familie brodeloos werd, maar er konden ook represailles volgen in de vorm van razzia’s, om maar een paar extremen te noemen. Dat is ook wat er in werkelijkheid gebeurde en de bezetter deed er alles aan om de angst voor die extremen te voeden. Er zijn dan ook heel wat mensen geweest die zich daarom onthielden van daadwerkelijke acties, al hadden ze genoeg redenen om in verzet te komen. Denk daarbij aan Joodse Nederlanders die gehoor gaven aan de oproep van de nazi’s zich te melden voor transport naar Westerbork, uit angst dat hun familie anders gestraft zou worden. Vanuit dat perspectief is het niet zo verwonderlijk dat jongere alleenstaanden en mensen met zeer sterke overtuigingen in het ‘hardere’ gewapende verzet relatief oververtegenwoordigd waren.

Motieven om in verzet te komen

De motieven die mensen hadden om het risico van bestraffing, soms zelfs met de dood, wel te nemen, liepen sterk uiteen. Voor de een vormde een betrekkelijk klein incident, op straat, op het werk, in de winkel, een directe, sterke impuls; aan de andere kant stonden degenen die zich lieten inspireren door grootse idealen. Daartussen lag een waaier van mogelijke beweegredenen. Soms was een daad van verzet het laatste wat overbleef om familieleden of kameraden te helpen, voor anderen vormde de illegaliteit de enige uitweg om te kunnen overleven, om te ontkomen aan honger en kou, aan razzia’s en deportaties. Die dwangsituatie gold in elk geval voor veel mensen in het laatste oorlogsjaar in Nederland, en nog meer in de kampen elders in Europa en Azië.

In de naoorlogse herinneringscultuur is die veelheid aan motieven goeddeels verdwenen achter grote en meeslepende woorden, gebeiteld in monumenten die reppen van het vaderland, God, de klassenstrijd, solidariteit, vrijheid en democratie. Dat zijn abstracte begrippen, die soms moeilijk te verbinden zijn met de getuigenissen van de mensen die daadwerkelijk tot verzet – groot en klein – overgingen.

Neem de schrijver en criminoloog J.B. Charles, pseudoniem van Willem Nagel, tijdens de oorlog een actief verzetsman, die in beweging kwam toen de eerste maatregelen tegen zijn Joodse medeburgers werden genomen. ‘Ik verdom het’ - in die uitroep lag voor Nagel de essentie van de verzetsdaad: het moment waarop het genoeg was geweest en hij het heft in eigen hand nam. Hij deed dit niet uit liefde voor allerlei verheven waarden, maar omdat zijn geweten het hem vroeg – het geweten, ‘die hoogstpersoonlijke intellectuele en ethische bloedvaten en kringspieren’.

Dit zijn woorden die vandaag nog even helder en relevant zijn als toen en waaruit dan ook inspiratie kan worden geput. Niet abstracte waarden, maar het besef van verantwoordelijkheid voor de mensen om hen heen zette mensen als Charles en zijn geestverwanten aan tot actie. Voor de Joods-Franse filosoof Emmanuel Levinas, die de oorlog overleefde in Duitse krijgsgevangenenschap, ligt in dat natuurlijke gevoel van betrokkenheid bij de medemens zelfs de essentie en het begin van alle moraliteit. Het gaat erom, aldus Levinas, dat we ‘het gelaat van de Ander’ durven zien, als het meest sprekende deel van het weerloze schepsel dat de ander is. Omgekeerd ziet Levinas het ontwijken van de blik van de medemens als het begin van alle geweld. Anders gezegd: in een samenleving waarin men ophoudt verantwoordelijkheid te nemen voor de ander, is de menselijke waardigheid gedoemd verloren te gaan en is ieder mens overgeleverd aan zichzelf, temidden van willekeur en rechteloosheid. Dit geldt zowel voor gebieden waar oorlog is als voor landen waar vreedzaam wordt samengeleefd.

Verantwoordelijkheid nemen voor de ander

Het besef van verantwoordelijkheid voor de ander – dat is waar een discussie over de actuele betekenis van het verzet mee zou kunnen beginnen. Wat zou ik doen wanneer er een beroep op mij wordt gedaan, wanneer ik zie dat de waardigheid van de ander in het geding is? En hoe ver strekt mijn verantwoordelijkheid, welke middelen zijn gerechtvaardigd, welke gevolgen, voor mijzelf en voor anderen, vind ik aanvaardbaar? En hoe kies ik een kant als mijn eigen toekomst onzeker is?

Op onze zoektocht naar antwoorden kan de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog ons helpen, juist omdat die oorlog, met al zijn verschrikkingen, in zo veel opzichten nog dicht bij ons staat. Een bezoek aan een museum, het bijwonen van een herdenking of het lezen van een boek kan het beginpunt van zo’n zoektocht vormen, maar is niet voldoende. Waar het om draait is na te denken over de wereld van toen én de wereld van nu, en dan over te gaan tot zelfonderzoek, met als belangrijkste vraag: in hoeverre sta ik werkelijk open voor het beroep dat de ander op mij doet? 

 Frank van Vree (1954) is directeur van het NIOD sinds september 2016. Daarvoor was hij o.a. decaan van de Faculteit Geesteswetenschappen en hoogleraar Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam en de Erasmus Universiteit, fellow aan het NIAS en gastonderzoeker aan New York University. Van Vree studeerde moderne geschiedenis en filosofie in Groningen en Leiden en publiceerde op uiteenlopende terreinen, van moderne geschiedenis en historische cultuur tot mediastudies en journalistieke cultuur, waaronder De Dynamiek van de Herinnering (met Rob van der Laarse, 2009) en Performing the Past. Memory, History, Identity (met Karin Tilmans en Jay Winter, 2010). Zijn onderzoek richt zich momenteel o.a. op de geschiedenis van de Hollandsche Schouwburg en de raciale en geopolitieke aspecten van de geschiedenis van het Derde Rijk.

ww.niod.nl

foto: KNAW

 


Inspiratiedossier 2018


Laat u, na het lezen van de jaarthematekst Verzet als voorbeeld, verder inspireren door de artikelen en filmfragmenten in het themadossier.

Dit dossier biedt extra verdieping aan allen die op of in aanloop naar 4 en 5 mei 2018 een herdenking of viering organiseren.

 

Verzet in voordrachten tijdens herdenkingen

 

Burgemeester Jozias van Aartsen, toespraak bij de Wallenberg-herdenking 30 oktober 2012

De Haagse burgemeester spreekt over de Zweedse diplomaat en verzetsstrijder Raoul Wallenberg. Volgens Van Aartsen "de grootste held van de twintigste eeuw" die veel Joden redt door hen visa naar neutrale landen te verschaffen.

Download de toespraak artikel (pdf)


Burgemeester Eberhard van der Laan, Geen verleden tijd, voordracht 4 mei 2014 Dam

De Amsterdamse burgemeester spreekt over verzet, vervolging en zijn eigen familie. Op indringende wijze vertelt hij waarom deze oorlog "geen gewone geschiedenis" wordt.

Download de toespraak (pdf)


Burgemeester Eberhard van der Laan, toespraak bij herdenking Februaristaking 25 februari 2016

Tijdens de herdenking 75 jaar Februaristaking spreekt de Amsterdamse burgemeester over "de enige algemene staking tegen de Jodenvervolging in Europa". Ook spreekt hij over pijn, omdat de staking de deportatie van Joden niet heeft kunnen voorkomen.

Lees het interview op de website van de Gemeente Amsterdam


Jolanda Withuis, Mentale competentie en gezamenlijkheid als prestatie, toespraak tijdens de Oranjehotel-herdenking op 1 oktober 2016

Socioloog en NIOD-onderzoeker Withuis spreekt in haar herdenkingsrede over verzet, verzetsmannen gevangen in het Oranjehotel, verzetsman Pim Boellaard en kamp Natzweiler.

Lees de toespraak op de website van het Oranjehotel (pdf)


Verzet in muziek en gedichten

Hans Henkemans, Bericht aan de levenden (1964)

Muziekstuk gecomponeerd door Hans Henkemans ter gelegenheid van twintig jaar bevrijding. De compositie is geïnspireerd op de Eerebegraafplaats Bloemendaal.

Lees meer over en luister de muziek op WO2-Muziek.nl


Jan Campert, gedicht Rebel, mijn hart

Campert schrijft in het voorjaar van 1941 dit krachtige verzetsgedicht. Componist Marius Flothuis gebruikt de tekst voor zijn compositie Twee sonnetten.

Lees meer over de muziek op WO2-Muziek.nl


Jan Campert, gedicht Het lied der achttien doden (1941)

In 1941 schrijft Campert dit beroemde gedicht over achttien verzetsstrijders die in de cel hun executie afwachten. Twee jaar nadien wordt het gedicht illegaal uitgegeven.

Lees het gedicht op de website van het Verzetsmuseum Amsterdam


Remco Campert, gedicht Iemand stelt de vraag (1970)

Campert gaat in dit bekende en indrukwekkende gedicht in op de redenen om in verzet te gaan.

 Lees het gedicht op de website van het Verzetsmuseum Amsterdam


Gedichten voorgedragen door Joost Prinsen, 2016

Tijdens de Februaristakingherdenking in 2016 draagt acteur Joost Prinsen vier krachtige verzetsgedichten voor.

Lees de gedichten op de website van de Februaristaking


Verzet in getuigenverhalen en documentaires

Jong in oorlog: Verraad of verzet in de oorlog

In deze aflevering van de serie wordt het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog belicht. Ooggetuigen, zoals de verzetsvrouw Mirjam Ohringer, spreken over hun oorlogsverleden.

Bekijk de video op Youtube


Sprekende beelden – verhalen bij verzetsmonumenten

Het Nationaal Comité heeft verhalen bij verzetsmonumenten verfilmd. Alle geïnterviewden geven een indringend beeld van het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Bekijk de getuigenverhalen


Andere Tijden: dossier verzet

In dit dossier van Andere tijden zijn verschillende afleveringen over verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog bijeen gebracht.

Bekijk het dossier op de website van Andere Tijden


Verzet in Indië

Onno Sinke, ‘Vergeten verzet in Nederlands-Indië. Strijden voor erkenning’ in De Groene Amsterdammer 12 augustus 2009

Sinke gaat in dit boeiende artikel in op verzet tegen de Japanse bezetter van Nederlands-Indië. Een voor velen onbekend thema.

Lees het artikel op de website van de Groene Amsterdammer


Herman Keppy, ‘Indische Nederlanders in het verzet’ in: Historsch Nieuwsblad 5/2015

NIOD-onderzoeker Keppy gaat in dit artikel in op het verzet dat werd gepleegd door Indische Nederlanders tijdens de oorlog in Nederland. Ook een voor velen onbekende geschiedenis.

Lees het artikel op de website van het Historisch Nieuwsblad


Joods verzet

Marjanne Romkes-Foppen, ‘Joods verzet in de Tweede Wereldoorlog’ in: Historisch Nieuwsblad

Romkes-Foppen beschrijft in dit artikel hoe ook Joden actief waren in het verzet tijdens de oorlog in Nederland.

Lees het artikel op de website van het Historisch Nieuwsblad


Jeroen Wielaert ‘Nieuw licht op Joods verzet in Nederland’ op nos.nl 24 april 2015

Wielaert diept naar aanleiding van de publicatie van het boek Waren mijn ogen een bron van tranen de rol van het Joodse verzet tijdens de oorlog verder uit.

Lees het artikel op de website van de NOS


Vrouwen in het verzet

Marjan Schwegman, ‘Hoe vrouwen uit het verzet verdwenen’ in: Trouw 19 april 2015

Oud-NIOD-directeur Schwegman bespreekt in dit boeiende essay hoe en waarom de rol die vrouwen in het verzet speelden ‘onzichtbaar’ is gemaakt na de oorlog.

Lees het artikel op de website van Trouw


‘Heldhaftige vrouwen in WOII: protest&verzet’ op isgeschiedenis.nl

In dit artikel wordt ingegaan op de onderbelichte rol van vrouwen in het verzet tijdens de oorlog.

Lees het artikel op de website van het isgeschiedenis.nl


Verzet de diepte in

Verzet op tweedewereldoorlog.nl

Op deze portal is informatie te vinden over verschillende aspecten van de Tweede Wereldoorlog, gastsprekers, oorlogsmusea en archieven. Deze pagina gaat over verzet in al zijn veelzijdigheid.

Bezoek de website


Ismee Tames, Verzet is politiek met andere middelen, Onderzoek uitgelicht jaargang 6, nummer 2, september 2017

Onderzoeker en hoogleraar Ismee Tames geeft in deze column haar visie op verzet, oorlog en politiek: "Zoals Clausewitz laat zien dat oorlog - en dus ook verzet - politiek met andere middelen is, zo horen protest en discussie tot ons normale politiek repertoire."

Lees het artikel op de website van Onderzoek uitgelicht


Cartoons 2018


Hier vindt u zes cartoons die u kunt gebruiken bij de organisatie van uw herdenking of viering, voor bijvoorbeeld promotiedoeleinden, aankleding en programmakaarten. Vijf cartoons gaan specifiek over het Jaarthema 2018, één cartoon gaat over de meerjarenslogen 'Geef vrijheid door'. De cartoons kunt u dowloaden en met bronvermelding vrij gebruiken voor publicatiedoeleinden.

 

Cartoons Jaarthema


In samenwerking met de Cartoon Movement hebben internationale cartoonisten op basis van het thema cartoons gemaakt. De cartoons kunt u dowloaden en met bronvermelding vrij gebruiken voor publicatiedoeleinden. Hieronder kunt u de cartoons bekijken en/of downloaden. 

 

An unusual game - Sergii Fedko - Oekraïne - Download

 

Press, first line of Resistance - Ramses Morales Izquierdo - Cuba - Download

 

What would you do - Anne Derenne - Frankrijk - Download

One-on-one - Predrag Srbljanin - Servië - Download

  

Resist - Gary Waters - Frankrijk - Download 

 

'Vrijheid geef je door' - Hajo de Reijger (Nederland) - Download